AIDS – HIV
Πώς μπορώ να προφυλαχτώ; Ποιες εξετάσεις πρέπει να κάνω για έλεγχο; Υπάρχουν φάρμακα για την αντιμετώπιση; Πού θα απευθυνθώ μόλις ανακαλύψω ότι πάσχω από τον ιό του AIDS;
Τι σημαίνει AIDS και HIV;
Το σύνδρομο επίκτητης ανοσολογικής ανεπάρκειας, γνωστότερο ως AIDS από τα αρχικά του αγγλικού όρου (Acquired Immuno-Deficiency Syndrome), αποτελεί την τελική εκδήλωση της λοίμωξης από τον ιό της ανοσο-ανεπάρκειας του ανθρώπου [Human Immuno-deficiency Virus (HIV)]. Αυτοί οι ιατρικοί όροι δηλώνουν ξεκάθαρα ότι ο ιός HIV προκαλεί διαταραχές στο ανοσολογικό σύστημα του ανθρώπου. Με απλά λόγια, ο ιός οδηγεί σε εξασθένιση της άμυνας του ανθρώπινου οργανισμού, με αποτέλεσμα την ευαισθησία του σε διάφορες λοιμώξεις και κακοήθη νεοπλάσματα (μορφές καρκίνου).
Μπορεί ένα άτομο να παρουσιάσει ενοχλήσεις αμέσως μετά τη μόλυνση με τον ιό HIV;
Σε ένα σημαντικό ποσοστό ατόμων, περίπου 40%, εμφανίζονται κλινικές εκδηλώσεις, δηλαδή συμπτώματα (ενοχλήσεις) και σημεία (παθολογικά ευρήματα κατά την εξέταση από το γιατρό) μερικές εβδομάδες μετά τη μόλυνση με τον ιό HIV. Δυστυχώς, αυτές οι κλινικές εκδηλώσεις που συμπεριλαμβάνουν μέτριο πυρετό και αδυναμία και μερικές φορές πονόλαιμο, εξάνθημα (σπυράκια στο δέρμα) και διόγκωση λεμφαδένων δεν είναι ειδικές για τη λοίμωξη HIV. Αντίθετα, ίδιες εκδηλώσεις μπορεί να εμφανισθούν και μετά από πολλές άλλες λοιμώξεις, για παράδειγμα μετά από λοιμώδη μονοπυρήνωση και λοίμωξη από κυτταρομεγαλοϊό [cytomegalovirus (CMV)]. Κλινικές μελέτες σε πολλά μέρη του κόσμου έχουν δείξει ότι πολύ συχνά η διάγνωση της λοίμωξης HIV αμέσως μετά τη μόλυνση με τον ιό δεν πραγματοποιείται. Για αυτό το λόγο είναι απαραίτητο οι γιατροί όλων των ειδικοτήτων να συμπεριλαμβάνουν τη πιθανότητα της λοίμωξης HIV κάθε φορά που συναντούν περιστατικά με κλινικές εκδηλώσεις τύπου λοιμώδους μονοπυρήνωσης.
Πότε εκδηλώνεται το AIDS μετά τη μόλυνση με τον ιό HIV;
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η λοίμωξη από τον ιό HIV μπορεί να παραμείνει ουσιαστικά αδιάγνωστη για αρκετά χρόνια μέχρι την εκδήλωση του AIDS. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το άτομο είναι φορέας του ιού και μπορεί να τον μεταδώσει, συχνά όμως δεν έχει καμιά κλινική εκδήλωση.
Πώς μπορούμε να αποφύγουμε τη λοίμωξη HIV ;
Κλινικές και εργαστηριακές μελέτες έχουν δείξει πως ο ιός HIV, αν και υπάρχει σε όλα τα υγρά του σώματος, πρέπει να βρίσκεται σε ικανή ποσότητα για να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο. Έτσι, ενώ είναι γνωστό πως ο ιός μεταδίδεται με το αίμα, το σπέρμα και τα κολπικά υγρά, ευτυχώς δεν είναι πιθανή η μετάδοσή του με το σάλιο ή με τα σταγονίδια που παράγονται κατά την ομιλία ή τον βήχα. Έτσι, ο ιός HIV μεταδίδεται κατά την σεξουαλική επαφή, παρεντερικά [όπως με μεταγγίσεις μολυσμένου αίματος, μολυσμένες βελόνες συριγγών, μολυσμένα οδοντιατρικά εργαλεία, μολυσμένες βελόνες για τατουάζ ή κοσμητικό τρύπημα (tattoo ή piercing)] και από τη μολυσμένη έγκυο στο έμβρυο. Πρέπει να τονίσουμε ότι ο ιός HIV δεν μεταδίδεται με την απλή επαφή (χρήση ειδών υγιεινής, κοινωνικό φιλί, χειραψία, συνομιλία, χρήση κοινών κλινοσκεπασμάτων και ρούχων, πιρουνιών και φλιτζανιών, κλπ.). Ας σημειωθεί επίσης ότι ο ιός δεν μεταδίδεται με το τσίμπημα εντόμων (πχ. κουνουπιών).
Ποιες εξετάσεις πρέπει να κάνει κάποιος για έλεγχο πιθανής λοίμωξης με τον ιό HIV;
Αν για οποιονδήποτε λόγο, κάποιος πιστεύει ότι υπάρχει πιθανότητα να έχει προσβληθεί από τον ιό HIV, οφείλει να υποβληθεί σε εξετάσεις αίματος για την ανεύρεση του ιού ή αντισωμάτων κατά του ιού στο αίμα. Το αποτέλεσμα των εξετάσεων παρέχεται εντός λίγων ημερών και οι πιθανότητες σφάλματος είναι σχεδόν μηδενικές. Η εξέταση είναι απλή και ανώδυνη, ενώ η ανωνυμία του ασθενή τηρείται αυστηρά.
Πού πρέπει να απευθυνθεί κάποιος μόλις ανακαλύψει ότι πάσχει από τον ιό του HIV;
Εάν κάποιος διαγνωσθεί οροθετικός για τον ιό HIV (είναι δηλαδή φορέας του ιού) η βρεθεί να πάσχει από το AIDS, αυτόματα ενημερώνεται, με νόμο του κράτους, το Κέντρο Ελέγχου Ειδικών Λοιμώξεων (Κ.Ε.Ε.Λ.) για καθαρά επιδημιολογικούς λόγους, με τήρηση αυστηρών κανόνων προστασίας των προσωπικών δεδομένων των ασθενών. Σε κάθε μείζονα περιοχή της χώρας, υπάρχουν στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα παροχής υπηρεσιών υγείας, ιατρεία διάγνωσης και θεραπείας λοιμώξεων. Εξειδικευμένοι γιατροί σε αυτά τα ιατρεία μπορούν καταρχήν να ενημερώνουν υπεύθυνα τον ασθενή για τη φυσική πορεία της νόσου και τα μέτρα προφύλαξης άλλων ατόμων στον περίγυρο του.
Ποιοί είναι οι κύριοι σταθμοί στην έρευνα για το AIDS;
Το AIDS αποτέλεσε μια από τις μεγαλύτερες σύγχρονες προκλήσεις για τις βιο-ιατρικές επιστήμες. Οι επιτυχίες της βιο-ιατρικής έρευνας σχετικά με αυτή την λοίμωξη είναι από κάθε πλευρά αξιοσημείωτες. Ας αναφερθούμε με χρονολογική σειρά σε μερικές από αυτές.
- Το 1981, αμέσως μετά την εμφάνιση μικρού αριθμού άτυπων περιστατικών πνευμονίας με αίτιο το μικρόβιο που καλείται πνευμοκύστις (Pneumocystis carinii) στη Νέα Υόρκη και στο Σαν Φρανσίσκο, εντατικές επιδημιολογικές έρευνες διελεύκαναν τους τρόπους μετάδοσης του νέας αυτής λοίμωξης (AIDS).
- Το 1983, ανακαλύφθηκε σε ταυτόχρονες μελέτες στη Γαλλία και στις ΗΠΑ ότι η αιτία του AIDS είναι ο ιός HIV (τύποι 1 και 2), ένας ιός που περιέχει RNA ως γενετικό υλικό και ανήκει στην ομάδα των ρετροϊών.
- Το 1985, εφαρμόστηκαν με επιτυχία σε διάφορες χώρες του κόσμου οι εργαστηριακές εξετάσεις για τη διάγνωση της λοίμωξης από τον ιό HIV.
- Το 1987, χρησιμοποιήθηκε για τη θεραπεία της λοίμωξης HIV το πρώτο ειδικό φάρμακο, η ζιδοβουδίνη (AZT), που εξακολουθεί να είναι και σήμερα ένα από τα βασικά φάρμακα κατά του ιού.
- Το 1993, κατανοήθηκε η σημασία της ταυτόχρονης χορήγησης διαφόρων φαρμάκων κατά του ιού HIV για τη μείωση του ρυθμού μεταλλάξεών (αλλαγών στο γενετικό υλικό) του.
- Το 1994, ξεκαθάρισε το γεγονός ότι η χρήση του φαρμάκου ζιδοβουδίνη από έγκυες με λοίμωξη HIV μειώνει σημαντικά τη πιθανότητα μετάδοσης της λοίμωξης στο νεογνό.
- Το 1995, άρχισε η χρήση διαφόρων συνδυασμών φαρμάκων κατά του ιού HIV που οδήγησε σε σταδιακή μείωση της νοσηρότητας ασθενών με λοίμωξη HIV.
- Το 1997, γενικεύτηκε σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες η χρήση διαφόρων συνδυασμών φαρμάκων κατά του ιού HIV που οδήγησε σε σημαντική μείωση της θνησιμότηταςαπό λοίμωξη HIV.
Υπάρχει θεραπεία για την αντιμετώπιση του AIDS;
Αν και οριστική θεραπεία δεν έχει βρεθεί, η πρόοδος στον τομέα της φαρμακοθεραπείας προσφέρει σημαντικά τόσο στην ποιότητα όσο και στην επιμήκυνση της ζωής των ασθενών με AIDS. Η πλειονότητα των ασθενών με λοίμωξη με HIV θεραπεύονται σήμερα όπως άλλοι ασθενείς με χρόνια νοσήματα, όπως είναι η υπέρταση, ο διαβήτης, οι καρδιοπάθειες, κλπ. Χρησιμοποιούμε αρκετά φάρμακα για την αντιμετώπιση της λοίμωξης HIV και του AIDS. Μπορούμε να πούμε ότι τα φάρμακα αυτά χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:
- Σε αντι-ιϊκά φάρμακα που σκοπό έχουν να σκοτώσουν ή να μειώσουν την αναπαραγωγική ικανότητα του ιού HIV (ζιδοβουδίνη, λαμιβουδίνη, διδανοσίνη, αναστολείς της πρωτεάσης του ιού, και άλλα)
- Σε φάρμακα που σκοπό έχουν να αντιμετωπίσουν τις κατά καιρό εκδηλώσεις της ανοσολογικής ανεπάρκειας (κυρίως περιστασιακές λοιμώξεις, και νεοπλάσματα).
Υπάρχουν παρενέργειες από τη φαρμακευτική θεραπεία του AIDS;
Παρενέργειες μπορούν να εκδηλωθούν με τη χρήση όλων των διαθέσιμων φαρμάκων για τις διάφορες ασθένειες. Ενα σημαντικό πρόβλημα πολλών φαρμάκων κατά του AIDS είναι οι παρενέργειες στο μεταβολισμό των λιπιδίων και ορμονών του ανθρώπου που οδηγούν σε διαταραχές της κατανομής του λίπους και αυξημένο κίνδυνο για καρδιαγγειακές παθήσεις.
Ποιά είναι τα κυριότερα προβλήματα σχετικά με το AIDS στις αναπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες;
Πέρα από την πρόκληση στις βιο-ιατρικές επιστήμες, το AIDS αποτέλεσε και εξακολουθεί να αποτελεί μια σημαντική πρόκληση για την παγκόσμια κοινότητα. Σοβαρά θέματα είναι τα παρακάτω.
- Το AIDS αποδείχθηκε ότι είναι μια δυνητικά θανατηφόρα λοίμωξη που σχετίζεται συνήθως με κάποια συμπεριφορά του ανθρώπου (σεξουαλική πράξη ή χρήση ενδοφλέβιων ναρκωτικών). Για αυτό ακριβώς το λόγο το AIDS συγκαταλέγεται στα κύρια κοινωνικά προβλήματα της εποχής μας.
- Το AIDS οδήγησε σε δοκιμασία τις δομές κάθε κοινότητος σε όλα τα επίπεδα και τις εκφράσεις της (οικογένεια, σεξουαλικοί σύντροφοι, εργασιακές σχέσεις, προτεραιότητες εξόδων για την υγεία, κλπ.)
- Η μερική αναχαίτηση του ρυθμού εξάπλωσης της επιδημίας της λοίμωξης HIV στις αναπτυγμένες χώρες τα τελευταία χρόνια οδήγησε σε ελάττωση της επαγρύπνησης για τις μεθόδους προφύλαξης της μετάδοσης του ιού HIV.
- Η παγκόσμια κοινότητα δεν έχει καταφέρει να περιορίσει δραστικά την τραγική εξάπλωση της επιδημίας στις αναπτυσσόμενες χώρες (Αφρική, Ασία, κλπ.)
- Οι περισσότεροι κάτοικοι των αναπτυσσόμενων χωρών δεν έχουν πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και δε λαμβάνουν τα σωτήρια διαθέσιμα φάρμακα κατά του ιού HIV.
- Σχεδόν το 50% των πολιτών σε αναπαραγωγική ηλικία πάσχουν από λοίμωξη HIV σε μερικές χώρες της Αφρικής.
- Το προσδόκιμο επιβίωσης έχει μειωθεί δραστικά τα τελευταία δέκα χρόνια σε αρκετές χώρες της Αφρικής λόγω της επιδημίας της λοίμωξης HIV.
Ποιά είναι η κατάσταση σχετικά με το AIDS στην Ελλάδα;
Η χώρα μας βρίσκεται περίπου στη μέση στο κατάλογο των Ευρωπαϊκών χωρών σχετικά με το ποσοστό του πληθυσμού που έχει τη λοίμωξη HIV. Στο ΚΕΕΛ είχαν δηλωθεί 6.705 HIV οροθετικά άτομα (με εργαστηριακή απόδειξη λοίμωξης HIV), συμπεριλαμβανομένων των ασθενών με AIDS, από το 1984 έως το τέλος του 2003. Από αυτά, τα 5.387 (80,34%) είναι άνδρες και τα 1.281 (19,11%) είναι γυναίκες (το φύλο δε δηλώθηκε στο 0,55% των περιπτώσεων). Από το σύνολο των 6.705 δηλωθέντων ατόμων κατά τη διάρκεια της περιόδου 1984-2003, 431 δηλώθηκαν κατά τη διάρκεια του 2003 (323 άνδρες, 104 γυναίκες, 4 χωρίς δήλωση φύλου).
Υπάρχουν εξελίξεις στην έρευνα κατά του AIDS τα τελευταία χρόνια;
Η παγκόσμια κοινότητα συνεχίζει να επενδύει στην έρευνα κατά του AIDS. Στον κατάλογο των ερευνητικών πεδίων με έντονη κινητικότητα αυτή την περίοδο συγκαταλέγονται
- Ανάπτυξη εμβολίου κατά του HIV/AIDS
- Εργαστηριακή διάγνωση μεταλλάξεων του ιού HIV (φαινότυπος και γονότυπος του ιού) που σχετίζονται με αποτυχία της θεραπευτικής αγωγής
- Ανακάλυψη νέων φαρμάκων κατά του ιού HIV (νέοι μοριακοί στόχοι του ιού)
- Βελτιστοποίηση της αντιμετώπισης των ανεπιθύμητων ενεργειών των διαθέσιμων φαρμάκων κατά του ιού HIV
- Εγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπιση των προβλημάτων που δημιουργούνται κατά την περίοδο της γρήγορης βελτίωσης του ανοσολογικού συστήματος με τη χορήγηση των φαρμάκων κατά του ιού HIV
- Ποσοτικοποίηση των επιπλοκών και αντιμετώπιση λοιμώξεων εκτός του ιού HIV (όπως των ιών ηπατίτιδας Β και C) σε ασθενείς με λοίμωξη HIV
- Μελέτη της αποτελεσματικότητας διαφόρων μεθόδων τροποποίησης συμπεριφορών που σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα λοίμωξης HIV
Ματθαίος Φαλάγγας, Παθολόγος - Λοιμωξιολόγος
Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας - Λοιμωξιολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Tufts, Βοστώνη, ΗΠΑ
m.falagas@alfahc.gr, matthew.falagas@tufts.edu